Net Zero và lộ trình logistics xanh: Thách thức và cơ hội cho doanh nghiệp xuất nhập khẩu Việt Nam

Net Zero là gì và tại sao đây là đích đến bắt buộc của ngành logistics toàn cầu?

Net Zero, hay còn gọi là phát thải ròng bằng không, là trạng thái mà lượng khí nhà kính thải vào khí quyển không lớn hơn lượng khí được loại bỏ ra khỏi khí quyển. Khác với khái niệm Trung hòa Carbon (Carbon Neutral) vốn có thể đạt được chủ yếu thông qua việc mua tín chỉ carbon để bù đắp, Net Zero đòi hỏi một nỗ lực triệt để hơn: doanh nghiệp phải cắt giảm tối đa lượng phát thải từ chính hoạt động sản xuất và vận hành của mình, chỉ sử dụng các biện pháp bù đắp cho phần phát thải không thể loại bỏ hoàn toàn. Trong ngành logistics, đây là một thách thức khổng lồ bởi vận tải hiện chiếm một tỷ trọng rất lớn trong tổng lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu.

Đối với các doanh nghiệp xuất nhập khẩu Việt Nam, Net Zero không còn là một khẩu hiệu xa vời mà đã trở thành điều kiện sống còn để duy trì sự hiện diện trên thị trường quốc tế. Tại Hội nghị COP26, Việt Nam đã cam kết đạt mức phát thải ròng bằng không vào năm 2050. Điều này đồng nghĩa với việc các quy định pháp lý trong nước sẽ dần thắt chặt, buộc doanh nghiệp phải chuyển đổi. Thực tế cho thấy, nhiều chủ hàng khi làm việc với các đối tác lớn tại châu Âu hoặc Mỹ đã bắt đầu nhận được các bản khảo sát về mức độ phát thải carbon trong chuỗi cung ứng. Nếu không có lộ trình cụ thể để tiến tới Net Zero, hàng hóa Việt Nam có nguy cơ bị gạt ra khỏi chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia hoặc phải chịu mức thuế carbon rất cao.

Áp lực từ các rào cản xanh quốc tế: Khi Net Zero trở thành tiêu chuẩn thương mại

Hiện nay, các thị trường nhập khẩu lớn của Việt Nam như Liên minh Châu Âu (EU) đang đi đầu trong việc áp dụng các tiêu chuẩn môi trường khắt khe. Điển hình là Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), yêu cầu các nhà nhập khẩu vào EU phải báo cáo và trả phí cho lượng phát thải carbon tương ứng với hàng hóa họ mua. Ban đầu, CBAM có thể chỉ áp dụng cho các ngành thâm dụng năng lượng như thép, xi măng, nhưng lộ trình mở rộng sang các mặt hàng tiêu dùng và dịch vụ vận tải là điều chắc chắn. Điều này đặt các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam vào tình thế phải minh bạch hóa toàn bộ dấu chân carbon (carbon footprint) của sản phẩm, bao gồm cả quá trình vận chuyển từ nhà máy đến cảng biển và từ cảng biển đến kho của khách hàng nước ngoài.

Bên cạnh các quy định của chính phủ, áp lực từ các tiêu chuẩn ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị) cũng khiến các nhà đầu tư và người tiêu dùng khắt khe hơn. Một lô hàng nguy hiểm như hóa chất hay pin lithium, dù được vận chuyển an toàn theo đúng quy định IATA DGR hay IMDG Code, nhưng nếu quy trình vận tải gây ra lượng phát thải quá lớn mà không có biện pháp giảm thiểu, thương hiệu của doanh nghiệp cũng sẽ bị ảnh hưởng tiêu cực. VPL nhận thấy rằng, các doanh nghiệp chủ động xây dựng lộ trình Net Zero từ sớm không chỉ tránh được các rào cản thuế quan mà còn tạo ra lợi thế cạnh tranh khác biệt, giúp họ dễ dàng tiếp cận các nguồn vốn vay ưu đãi và các hợp đồng cung ứng dài hạn.

Đo lường dấu chân carbon trong chuỗi cung ứng: Bước đi đầu tiên của doanh nghiệp

Để tiến tới Net Zero, doanh nghiệp không thể cải thiện những gì họ không thể đo lường. Dấu chân carbon trong logistics thường được chia thành ba phạm vi (Scope). Scope 1 là phát thải trực tiếp từ các nguồn do doanh nghiệp sở hữu (như xe tải riêng). Scope 2 là phát thải gián tiếp từ việc tiêu thụ năng lượng mua ngoài (điện, nhiệt). Quan trọng nhất và khó kiểm soát nhất là Scope 3 – phát thải gián tiếp từ chuỗi giá trị, bao gồm toàn bộ hoạt động vận tải quốc tế bằng đường biển và đường hàng không do các đơn vị giao nhận thực hiện. Đối với hầu hết các doanh nghiệp xuất nhập khẩu, Scope 3 chiếm tới hơn 70-80% tổng lượng phát thải.

Tại VPL, chúng tôi khuyến nghị khách hàng bắt đầu bằng việc yêu cầu các đơn vị vận chuyển cung cấp báo cáo phát thải cho từng lô hàng. Hiện nay, có nhiều công cụ tính toán dựa trên các tiêu chuẩn quốc tế như GLEC (Global Logistics Emissions Council) để ước tính lượng CO2 phát thải dựa trên trọng lượng hàng hóa, quãng đường di chuyển và phương thức vận tải. Ví dụ, một lô hàng đi bằng đường hàng không sẽ có lượng phát thải cao gấp nhiều lần so với đường biển trên cùng một đơn vị trọng lượng và khoảng cách. Việc hiểu rõ các con số này giúp doanh nghiệp có cơ sở để đưa ra các quyết định thay đổi, chẳng hạn như chuyển đổi từ vận tải hàng không sang vận tải đa phương thức (Sea-Air) hoặc tối ưu hóa việc đóng gói để giảm số lượng chuyến xe cần thiết.

Chiến lược cắt giảm phát thải thực tế cho hàng hóa xuất nhập khẩu

Sau khi đã đo lường được mức phát thải, doanh nghiệp cần thực hiện các giải pháp cắt giảm cụ thể. Một trong những cách hiệu quả nhất là tối ưu hóa phương thức vận tải. Nếu kế hoạch sản xuất cho phép, việc chuyển từ vận chuyển hàng không (Air Freight) sang đường biển (Sea Freight) hoặc đường sắt sẽ giúp giảm phát thải đáng kể. Đối với hàng đường biển, việc lựa chọn các hãng tàu sử dụng nhiên liệu sạch (như LNG hoặc Methanol xanh) hoặc các tàu có trang bị công nghệ tiết kiệm năng lượng cũng là một điểm cộng lớn trong báo cáo Net Zero của doanh nghiệp.

Một giải pháp khác là tối ưu hóa tải trọng và quy trình đóng gói. Việc sử dụng các vật liệu đóng gói tái chế, nhẹ hơn nhưng vẫn đảm bảo an toàn (đặc biệt quan trọng đối với hàng nguy hiểm theo tiêu chuẩn IATA/IMO) giúp giảm trọng lượng tổng thể, từ đó giảm tiêu thụ nhiên liệu của phương tiện vận chuyển. Ngoài ra, việc gom hàng lẻ (LCL) một cách thông minh để lấp đầy container thay vì gửi các container rỗng một phần cũng là cách trực tiếp giảm dấu chân carbon trên mỗi đơn vị sản phẩm. Doanh nghiệp cũng nên xem xét việc sử dụng dịch vụ kho bãi xanh – nơi sử dụng năng lượng mặt trời và hệ thống quản lý năng lượng thông minh để giảm thiểu phát thải Scope 2.

Net Zero trong vận chuyển hàng nguy hiểm (DG): Thách thức về an toàn và bền vững

Vận chuyển hàng nguy hiểm (Dangerous Goods) đặt ra những thách thức đặc thù trong lộ trình Net Zero. Do tính chất rủi ro cao, hàng DG thường yêu cầu các loại bao bì chuyên dụng, nhiều lớp và quy trình xử lý khắt khe, đôi khi đi ngược lại với xu hướng tiết giảm vật liệu để bảo vệ môi trường. Ví dụ, việc vận chuyển pin lithium yêu cầu các thùng chứa chống cháy hoặc các biện pháp cách nhiệt nghiêm ngặt theo hướng dẫn của IATA-Lithium. Tuy nhiên, doanh nghiệp vẫn có thể hướng tới Net Zero bằng cách tập trung vào việc tối ưu hóa chặng vận tải nội địa bằng xe điện hoặc xe đạt tiêu chuẩn khí thải cao, và lựa chọn các đối tác logistics có quy trình xử lý hàng DG chuyên nghiệp, tránh các sự cố rò rỉ gây ô nhiễm môi trường thứ cấp.

Tại VPL, chúng tôi tin rằng an toàn và bền vững phải song hành. Việc tuân thủ tuyệt đối các quy định của IMDG Code hay IATA DGR không chỉ giúp đảm bảo an toàn cho con người và tài sản mà còn ngăn ngừa các thảm họa môi trường – những sự cố có thể phá hủy hoàn toàn nỗ lực Net Zero của một doanh nghiệp chỉ trong chốc lát. Chúng tôi hỗ trợ khách hàng thiết kế các giải pháp vận chuyển hàng DG tối ưu nhất, từ việc tư vấn đóng gói đúng chuẩn nhưng vẫn tiết kiệm nguyên liệu, đến việc lựa chọn các tuyến đường vận chuyển ngắn nhất và ít phát thải nhất có thể.

Lộ trình thực thi Net Zero cho doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs) Việt Nam

Nhiều doanh nghiệp SMEs thường lo ngại rằng Net Zero là một cuộc chơi tốn kém chỉ dành cho các tập đoàn lớn. Tuy nhiên, lộ trình này có thể bắt đầu từ những bước nhỏ nhưng có tính chiến lược. Bước đầu tiên là thay đổi tư duy quản lý: coi phát thải carbon là một loại chi phí cần được tối ưu hóa giống như chi phí nhân công hay nguyên vật liệu. Tiếp theo, doanh nghiệp cần rà soát lại danh sách đối tác logistics. Hãy ưu tiên các đơn vị có cam kết về môi trường, có khả năng cung cấp dữ liệu phát thải và có kinh nghiệm trong việc triển khai các giải pháp logistics xanh.

Bước thứ ba là đầu tư vào công nghệ và chuyển đổi số. Việc sử dụng các phần mềm quản lý chuỗi cung ứng giúp doanh nghiệp theo dõi hàng hóa theo thời gian thực, từ đó giảm thiểu các chuyến xe chạy rỗng hoặc các sai sót trong chứng từ gây chậm trễ tại cảng (dẫn đến phát thải không cần thiết từ việc lưu kho bãi). Cuối cùng, doanh nghiệp nên tham gia vào các hiệp hội ngành nghề để cập nhật các quy định mới nhất từ Hải quan Việt Nam và các tổ chức quốc tế, đồng thời học hỏi kinh nghiệm từ các đơn vị đã chuyển đổi thành công. Net Zero là một hành trình dài, và việc bắt đầu ngay từ hôm nay sẽ giúp doanh nghiệp SMEs không bị tụt hậu khi các quy định xanh trở thành bắt buộc.

Câu hỏi thường gặp về Net Zero trong Logistics

1. Net Zero có phải là bắt buộc đối với mọi doanh nghiệp xuất khẩu không? Hiện tại, chưa có quy định bắt buộc toàn diện cho mọi mặt hàng, nhưng các thị trường như EU đã bắt đầu áp dụng với một số ngành cụ thể qua cơ chế CBAM. Trong tương lai gần, đây sẽ là yêu cầu tiêu chuẩn từ phía các nhà mua hàng quốc tế.

2. Việc theo đuổi Net Zero có làm tăng chi phí logistics không? Trong ngắn hạn, việc chuyển đổi sang phương thức vận tải xanh hoặc sử dụng nhiên liệu bền vững có thể làm tăng chi phí. Tuy nhiên, về dài hạn, nó giúp doanh nghiệp tránh được các loại thuế carbon, giảm thiểu rủi ro pháp lý và tối ưu hóa hiệu quả vận hành, từ đó giảm tổng chi phí chuỗi cung ứng.

3. Làm thế nào để biết một đơn vị vận chuyển có hỗ trợ Net Zero hay không? Doanh nghiệp nên kiểm tra xem đơn vị đó có các chứng chỉ về môi trường, có khả năng tính toán báo cáo phát thải carbon cho từng lô hàng và có các sáng kiến cụ thể như sử dụng xe điện, tối ưu hóa tuyến đường hay sử dụng năng lượng tái tạo tại kho bãi hay không.

4. Doanh nghiệp cần chuẩn bị chứng từ gì để báo cáo phát thải? Thông thường, doanh nghiệp cần các báo cáo về quãng đường vận chuyển, loại phương tiện, trọng lượng hàng và hệ số phát thải tương ứng. Các đơn vị giao nhận chuyên nghiệp như VPL có thể hỗ trợ cung cấp các dữ liệu này dựa trên vận đơn (Bill of Lading) hoặc tờ khai hàng không (AWB).

5. Vận chuyển hàng nguy hiểm có thể đạt Net Zero được không? Hoàn toàn có thể. Dù có những yêu cầu khắt khe về an toàn, nhưng việc tối ưu hóa quy trình đóng gói, chọn phương thức vận tải ít phát thải và kiểm soát chặt chẽ quy trình để tránh sự cố môi trường là những cách giúp hàng DG tiệm cận mục tiêu Net Zero.

VPL – Đồng hành cùng doanh nghiệp trên hành trình Net Zero

Tại Viet Power Logistics (VPL), chúng tôi hiểu rằng Net Zero không chỉ là trách nhiệm với môi trường mà còn là chiến lược để phát triển bền vững của khách hàng. Với thế mạnh trong vận chuyển hàng nguy hiểm và hàng không, chúng tôi không ngừng hoàn thiện quy trình để cung cấp các giải pháp logistics xanh hơn. Từ việc tư vấn phương án vận tải đa phương thức để giảm phát thải, đến việc hỗ trợ doanh nghiệp minh bạch hóa dữ liệu carbon trong chuỗi cung ứng, VPL cam kết là đối tác tin cậy giúp doanh nghiệp xuất nhập khẩu Việt Nam tự tin vượt qua các rào cản xanh và vươn ra thế giới.

Bài viết mang tính tham khảo, được VPL tổng hợp từ các nguồn công khai tại thời điểm đăng. Quy định có thể thay đổi – vui lòng liên hệ VPL để được tư vấn cho lô hàng cụ thể.