- AWB là bằng chứng hợp đồng vận chuyển và biên nhận hàng, không phải chứng từ sở hữu hàng.
- B/L theo Bộ luật Hàng hải 2015 còn thể hiện quyền đối với hàng; có ba dạng: đích danh, theo lệnh, vô danh.
- Sea waybill và telex release giúp nhận hàng nhanh hơn nhưng không phù hợp mọi giao dịch.
- Chọn loại vận đơn cần dựa vào phương thức thanh toán và việc có bán lại hàng giữa hành trình hay không.
Hai chứng từ, hai vai trò khác nhau
Trong hồ sơ xuất nhập khẩu, vận đơn hàng không (Air Waybill – AWB) và vận đơn đường biển (Bill of Lading – B/L) đều do bên vận chuyển phát hành và đều ghi nhận việc hàng đã được giao cho người vận chuyển. Tuy nhiên, bản chất pháp lý và cách dùng của hai chứng từ này khác nhau đáng kể, và nhầm lẫn giữa chúng là nguyên nhân quen thuộc của chậm giao hàng, vướng thanh toán hoặc phát sinh tranh chấp.
Ý chính cần nhớ: AWB chủ yếu là bằng chứng hợp đồng vận chuyển và biên nhận hàng, không phải chứng từ sở hữu hàng hóa. Còn B/L (loại có thể chuyển nhượng) vừa là bằng chứng hợp đồng vận chuyển, vừa là biên nhận, vừa là chứng từ thể hiện quyền đối với hàng hóa.
Vận đơn hàng không (AWB)
- Chức năng: bằng chứng của hợp đồng vận chuyển giữa người gửi hàng và hãng hàng không, đồng thời là biên nhận hãng đã nhận hàng. Điều kiện vận chuyển thường được in ở mặt sau.
- Không phải chứng từ sở hữu: việc nắm AWB không đồng nghĩa với việc sở hữu hàng; hàng được giao cho người nhận có tên trên AWB (consignee).
- Không cần “bản gốc” để nhận hàng: thông thường hãng/đại lý giao hàng cho người nhận đích danh sau khi xác minh danh tính và hoàn tất thủ tục, không phụ thuộc vào việc xuất trình bản gốc như một số loại B/L.
- Số AWB: mỗi lô hàng có một số riêng dùng để theo dõi hành trình.
- Có thể phát hành điện tử (e-AWB): tại các tuyến, hãng và đại lý đã kết nối, AWB giấy có thể được thay bằng dữ liệu điện tử.
Về khung pháp lý quốc tế, Công ước Montreal 1999 quy định đối với vận chuyển hàng hóa phải có vận đơn hàng không (Điều 4), cho phép dùng phương tiện khác lưu giữ thông tin về chuyến vận chuyển thay thế; và theo Điều 9, việc không tuân thủ các quy định về chứng từ (Điều 4 đến 8) không làm mất hiệu lực của hợp đồng vận chuyển, hợp đồng vẫn chịu sự điều chỉnh của Công ước, kể cả các giới hạn trách nhiệm.
Vận đơn đường biển (B/L)
Theo Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015, vận đơn là chứng từ vận chuyển, vừa là bằng chứng của hợp đồng vận chuyển bằng đường biển, vừa là bằng chứng người vận chuyển đã nhận hàng, đồng thời là chứng từ thể hiện quyền đối với hàng hóa để định đoạt và nhận hàng (Điều 148). Vận đơn được ký phát theo ba dạng, với cách chuyển nhượng và xác định người nhận hàng khác nhau:
| Dạng vận đơn | Đặc điểm | Người nhận hàng hợp pháp |
|---|---|---|
| Đích danh | Ghi rõ tên, địa chỉ người nhận; không chuyển nhượng | Người có tên trên vận đơn |
| Theo lệnh | Chuyển nhượng bằng ký hậu | Người được ký hậu cuối cùng |
| Vô danh | Không ghi tên người nhận; chuyển nhượng bằng cách trao vận đơn | Người xuất trình vận đơn |
Vì vậy, với B/L theo lệnh hoặc vô danh, người giữ bản gốc có khả năng kiểm soát hàng và có thể bán lại hàng khi đang trên biển. Đây cũng là lý do ngân hàng thường yêu cầu bộ B/L gốc trong phương thức thanh toán tín dụng chứng từ.
Bên cạnh B/L còn có sea waybill (giấy gửi hàng đường biển): không chuyển nhượng được, hàng giao cho người nhận có tên, nên nhanh và ít rủi ro thất lạc chứng từ, nhưng không phù hợp khi hàng bán lại giữa hành trình hoặc khi ngân hàng cần chứng từ sở hữu. Với B/L gốc, nhiều hãng tàu có telex release (điện giao hàng): bản gốc được nộp lại tại cảng đi và hãng tàu cho phép giao hàng tại cảng đến mà không cần chuyển bản giấy. Theo TT Club, hãng tàu không bắt buộc phải cung cấp hình thức này, và cần cẩn trọng với rủi ro lừa đảo qua email.
So sánh nhanh
| Tiêu chí | AWB | B/L |
|---|---|---|
| Phương thức | Hàng không | Đường biển |
| Chứng từ sở hữu hàng | Không | Có (với loại theo lệnh/vô danh) |
| Chuyển nhượng | Không | Tùy dạng vận đơn |
| Nhận hàng | Người nhận đích danh | Xuất trình/ký hậu theo dạng vận đơn, hoặc điện giao hàng |
| Hình thức điện tử | e-AWB | Có thể có B/L điện tử hoặc điện giao hàng, tùy hãng tàu |
Ý nghĩa thực tế cho doanh nghiệp Việt Nam
- Kiểm tra thông tin người nhận: trên AWB và B/L đích danh, sai tên, địa chỉ hoặc mã số người nhận có thể gây chậm giao hàng, nhất là khi hàng có yêu cầu chứng từ đặc biệt.
- Khớp chứng từ: mô tả hàng, số kiện, trọng lượng trên vận đơn cần khớp với hóa đơn, phiếu đóng gói và tờ khai hải quan.
- Chọn dạng vận đơn theo phương thức thanh toán: thanh toán qua L/C thường cần B/L gốc; chuyển tiền trả trước hoặc giao dịch với đối tác tin cậy có thể dùng sea waybill để giảm thời gian chờ chứng từ.
- Hàng nguy hiểm: dù đi đường hàng không hay đường biển, hàng nguy hiểm còn cần tờ khai và chứng từ riêng theo quy định của từng phương thức; vận đơn chỉ là một phần của bộ hồ sơ.
- Hỏi rõ điều kiện của hãng: các hình thức như telex release hay e-AWB phụ thuộc vào chính sách của từng hãng và tuyến vận chuyển.
VPL hỗ trợ doanh nghiệp rà soát hồ sơ, chứng từ, booking và phương án giao nhận cho cả đường hàng không và đường biển, kể cả với hàng nguy hiểm. Nếu bạn chưa chắc nên dùng loại vận đơn nào cho lô hàng sắp tới, hãy liên hệ để được tư vấn trước khi đặt chỗ.
Bài viết mang tính tham khảo, được VPL tổng hợp từ các nguồn công khai tại thời điểm đăng. Quy định có thể thay đổi – vui lòng liên hệ VPL để được tư vấn cho lô hàng cụ thể.